Abhidhamma

'ගෞතම බුදුන් වහන්සේ වදාළ නිවන් මග' නම් මෙම කෘතිය තුළ සිංහල බුද්ධාගමත් බුදුන් වහන්සේ වදාළ දහම කුමක්ද යන්න පිළිබදවත් ධර්මයේ ඇති ගැඹුරු බවත්, දේශනාවේ  ඇති ප්‍රබලත්වයත්, ඉදිරිපත්කිරීමේ පවත්නා සරල සුන්දරත්වයත්, ධර්ම රසයත් අන්තර්ගතව රචනා වූ වටිනා කෘතියක් ලෙස හැදින්විය හැකිය.

පූජ්‍යපාද ගෝනදෙණියේ විමලජෝති ස්වාමිද්‍රයානන් වහන්සේ විසින් රචනා කරන ලද නිවන් දැකීම නම් මෙම ග්‍රන්ථය තුළින් මගඵල පිළිබදවත් රාගාදී අකුසලයන්ගෙන් නිදහස්ව දුක් දොම්නස් සුසුම් හෙළීම් නිවා දමා ක්ෂාන්තියට පත්වීම අරමුණු කර ගෙන දහම් මග වැඩිය යුතු අකාරය පිළිබදවත් කරුණු පෙන්වා දෙනු ලබයි.

The study of the Abhidharma is indispensable for understanding the history of Buddhist philosophy and practice. This book gives a synoptic view of the significance of the Abhidharma as presented by the Theravadins and brought to its climax by the Vaibhasikas and Yogacara-Vijnanavadins. It analyzes the concepts of Mind and its States with reference to healthy and unhealthy attitudes towards life and deals with the psychological factors and problems in Meditation which is geared to an individual's capacity and temperament.Theories of perception, a predominant feature of Indian and Buddhist philosophies, are discussed together with the interpretation of the world on the basis of these theories as well as their critiques.The discussion of the Path as conceived by the various schools concludes this survey of the Abhidharma. Of particular significance are the accompanying tables of the structure of mind in Buddhist philosophy.

Points of Controversy Or Subjects of Discourse: A Translation of the Kathavatthu from the Abhidhamma-Pitak

එක්තරා වනවාසී ආරණ්‍ය සේනාසනයක පැවති ඉතා දුර්ලභ * සීල භාවනා" වැඩසටහනකදී විග්‍රහ වූ දහම් කාරණා ඇසුරින් මෙම පොත සකස් කෙරිණි. ඊට ප්‍රධාන තේමාව වූයේ ද "නිවන දුර නොවේ'' යි. එබැවින් ඒ නමින් ම ග්‍රන්ථය සකස් කළෙමි. බෞද්ධයින්ගේ පරම නිෂ්ටාව වූ නිර්වාණය හා ඊට අදාළ ප්‍රතිපදාවන් බොහෝ දුරට මෙයට ඇතුළත් කර ඇත. විශේෂයෙන් ම, නිවන් මගට අදාළ සූත්‍ර දේශනා ඇසුරින් මෙය ඉදිරිපත් කර ඇත.

කතෘගෙන්...
සම්මා සම්බුද්ධ යනු කවර පුද්ගලයෙක්ද යන්න තේමා කරගනිමින් මනුෂ්‍ය භවයන් ලැබීම, සංසාර චක්‍රය කෙළවර සොයා සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්වීම හා බුද්ධකෘත්‍ය නිමකර උන්වහන්සේගේ සංසාර ගමනෙහි කෙළවර ස්කන්ධ පරිනිර්වාණය දක්වා වූ අනන්ත ගුණ කදම්බයන් අතරින් ස්වල්පයක් මට වැටහුණු අයුරින් මෙහි සටහන් කළෙමි.අභිධර්ම දේශනාවට අනුව දේව-මනුෂ්‍යාදී සත්ත්ව විවිධත්වය ඇතිවූ අයුරු පෙන්වීමට උත්සාහ කළෙමි. අතීත, වර්තමාන හා අනාගතයන කාල තුනෙහි ස්කන්ධ අතර සම්බන්ධය පෙන්වීමට උත්සාහ කළෙමි. ධර්මරත්නයේ වටිනාකම පෙන්වීමට උත්සාහ කළෙමි. එය මෙසේ කියන්නෙමි.අතීත ස්කන්ධය හේතුකොට ලැබූ ඵලය වර්තමාන ස්කන්ධයයි. වර්තමාන ස්කන්ධය හේතුකොට ලබන ඵලය. අනාගතස්කන්ධයයි.එසේ නම් ධර්මයට අනුව නොනිවුණු සංහිඳියාවක් ඇතිවේද අනාගත ස්කන්ධය දැකිය හැකියි. නිවුණු සංහිඳියාවක් ඇතිකර ගනියිද අනාගත ස්කන්ධය දැකිය හැකියි.අතීත ස්කන්ධයේ සුව සැප වර්තමාන ස්කන්ධය නම්, සිතදමනය කළොත් අනාගත ස්කන්ධය කෙසේ දකියිද, සිත දමනය නොකළොත් අනාගත ස්කන්ධය කෙසේ දකියිද කියා ආධ්‍යාත්මීය සංහිඳියාව නම්වූ මෙම ග්‍රන්ථය කියවාම බලමු.

රත්න පොත් ප්‍රකාශකයන් විසින් ගෙන එන චතුරාර්‍ය සත්‍යය නම් මෙම ධර්ම ග්‍රන්ථයෙහි චතුරාර්‍ය සත්‍යය පිළිබදව ඉතා වටිනා පැහැදිලි කිරීමක් සිදු කර ඇත.

සසර දුක නැති කිරීමට ඇති ඒකායන මාර්ගය නම් නිවන් අවබෝධ කර ගැනීමයි. එය කළ හැක්කේ ලෝකෝත්තර මාර්ග ඥානය ලැබීමෙනි. මේ ලෝකෝත්තර මාර්ග ඥානය බෝධි යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ. එම ලෝකෝත්තර මාර්ග ඥානය ලැබීමට උපකාර වන ධර්ම "බෝධි පාක්‍ෂික ධර්ම” යනුවෙන් හඳුන්වන අතර මෙම ග්‍රන්ථය තුළ බෝධි පාක්ෂික ධර්මය පිළිබදව ඉතා පැහැදිලි හැදින්වීමක් සිදු කර ඇත.

මෙම කෘතිය මගින් ලෝකය හා සත්වයා කෙරෙහි බල පවත්වන උතු නියාමය, බීජ නියාමය, කම්ම නියාමය, ධම්ම නියාමය, චිත්ත නියාමය යන නියාම ධර්ම පහක් පිළිබදව වෙන වෙනම පැහැදිලි විග්‍රහයක් මගින් කර්මය අනුව සත්ත්වයෙකුගේ උපත පිළිබදව ඉතා පැහැදිලි අර්ථ කතනයක් ඉදිරිපත් කර ඇති   කෘතියක් ලෙස හැදින්විය හැකිය.

''අභිධර්මාවබෝධය - 2'' නම් වූ මෙම  ග්‍රන්ථය තුළින් සිත කර්මය හා කර්ම විපාක ප්‍රඥාව හෙවත් දුක්ඛ නිරෝධය දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිණී ප්‍රතිපදාව බුදු දහම නැතහොත් බෞද්ධ දර්ශනය අවධාරණය කරන අතර.මෙම අභිධර්මාවබෝධය නම් ග්‍රන්ථය තුළ සිත, සිතේ ස්වභාවය, සිත තුළ හටගන්නා චෛතසික නැතහොත් සිතුවිලි අභිධර්මයේ විස්තර වන ආකාරයෙන්ම සංග්‍රහ කර ඇත.මෙම ග්‍රන්ථය බුදු දහම හදාරණ පාඨකයිනට පමණක් නොව විශේෂයෙන්ම අභිධර්මය පිළිබඳ ලැදියාවක් දක්වන බුද්ධිමත් සැදැහැවතුනටද ඉතාමත් ප්‍රයෝජනවත් ග්‍රන්ථයකි.

''අභිධර්මාවබෝධය - 3'' නම් වූ මෙම  ග්‍රන්ථය තුළින් සිත කර්මය හා කර්ම විපාක ප්‍රඥාව හෙවත් දුක්ඛ නිරෝධය දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිණී ප්‍රතිපදාව බුදු දහම නැතහොත් බෞද්ධ දර්ශනය අවධාරණය කරන අතර.මෙම අභිධර්මාවබෝධය නම් ග්‍රන්ථය තුළ සිත, සිතේ ස්වභාවය, සිත තුළ හටගන්නා චෛතසික නැතහොත් සිතුවිලි අභිධර්මයේ විස්තර වන ආකාරයෙන්ම සංග්‍රහ කර ඇත.මෙම ග්‍රන්ථය බුදු දහම හදාරණ පාඨකයිනට පමණක් නොව විශේෂයෙන්ම අභිධර්මය පිළිබඳ ලැදියාවක් දක්වන බුද්ධිමත් සැදැහැවතුනටද ඉතාමත් ප්‍රයෝජනවත් ග්‍රන්ථයකි.

''අභිධර්මාවබෝධය - 4'' නම් වූ මෙම  ග්‍රන්ථය තුළින් සිත කර්මය හා කර්ම විපාක ප්‍රඥාව හෙවත් දුක්ඛ නිරෝධය දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිණී ප්‍රතිපදාව බුදු දහම නැතහොත් බෞද්ධ දර්ශනය අවධාරණය කරන අතර.මෙම අභිධර්මාවබෝධය නම් ග්‍රන්ථය තුළ සිත, සිතේ ස්වභාවය, සිත තුළ හටගන්නා චෛතසික නැතහොත් සිතුවිලි අභිධර්මයේ විස්තර වන ආකාරයෙන්ම සංග්‍රහ කර ඇත.මෙම ග්‍රන්ථය බුදු දහම හදාරණ පාඨකයිනට පමණක් නොව විශේෂයෙන්ම අභිධර්මය පිළිබඳ ලැදියාවක් දක්වන බුද්ධිමත් සැදැහැවතුනටද ඉතාමත් ප්‍රයෝජනවත් ග්‍රන්ථයකි.

''අභිධර්මාවබෝධය - 5'' නම් වූ මෙම  ග්‍රන්ථය තුළින් සිත කර්මය හා කර්ම විපාක ප්‍රඥාව හෙවත් දුක්ඛ නිරෝධය දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිණී ප්‍රතිපදාව බුදු දහම නැතහොත් බෞද්ධ දර්ශනය අවධාරණය කරන අතර.මෙම අභිධර්මාවබෝධය නම් ග්‍රන්ථය තුළ සිත, සිතේ ස්වභාවය, සිත තුළ හටගන්නා චෛතසික නැතහොත් සිතුවිලි අභිධර්මයේ විස්තර වන ආකාරයෙන්ම සංග්‍රහ කර ඇත.මෙම ග්‍රන්ථය බුදු දහම හදාරණ පාඨකයිනට පමණක් නොව විශේෂයෙන්ම අභිධර්මය පිළිබඳ ලැදියාවක් දක්වන බුද්ධිමත් සැදැහැවතුනටද ඉතාමත් ප්‍රයෝජනවත් ග්‍රන්ථයකි.

''අභිධර්මාවබෝධය - 6'' නම් වූ මෙම  ග්‍රන්ථය තුළින් සිත කර්මය හා කර්ම විපාක ප්‍රඥාව හෙවත් දුක්ඛ නිරෝධය දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිණී ප්‍රතිපදාව බුදු දහම නැතහොත් බෞද්ධ දර්ශනය අවධාරණය කරන අතර.මෙම අභිධර්මාවබෝධය නම් ග්‍රන්ථය තුළ සිත, සිතේ ස්වභාවය, සිත තුළ හටගන්නා චෛතසික නැතහොත් සිතුවිලි අභිධර්මයේ විස්තර වන ආකාරයෙන්ම සංග්‍රහ කර ඇත.මෙම ග්‍රන්ථය බුදු දහම හදාරණ පාඨකයිනට පමණක් නොව විශේෂයෙන්ම අභිධර්මය පිළිබඳ ලැදියාවක් දක්වන බුද්ධිමත් සැදැහැවතුනටද ඉතාමත් ප්‍රයෝජනවත් ග්‍රන්ථයකි.

බෞද්ධ දර්ශනයෙහි පදනම පටිච්චසමුප්පාදය වේ. එහි මූලික අරමුණ අනුව සසර දුක ප්‍රහාණය වන අයුරින් විවරණය කෙරෙයි. පරම ගම්භීර දේශනාවකි. ධර්මය යනු ලෝක ස්වභාවයකි. දහම අවබෝධ කර ගැනීමට නම් හේතු ඵල පරම්පරාව විදහාලන ආකාරයද හඳුනා ගතයුතුය. පවත්නා කාලයෙහි ප්‍රත්‍යක්ෂ කර ගත හැකි බැවින් සාන්දිට්ඨිකය.

'සතර පරමාර්ථ සහිත බුද්ධ ධර්මය' යන මෙම කෘතිය මගින්  අභිධර්මයෙහි මූලික ඉගැන්වීම් වන චිත්ත, චෛතසික, රූප සහ නිර්වාණ යන සතර පරමාර්ථයන් මෙහි විස්තර කර ඇත්තේ ඒවාට අදාළ සූක්ෂම මනෝ විද්‍යාත්මක අංශයන් නිදසුන් මගින් හැකි තරම් සරල ව ඉදිරිපත් කිරීමෙනි. ඒවා මෙ තරම් සරල ව සිංහලෙන් විස්තර කර ඇති වෙනත් තැනක් නැති තරම් ය. බොහෝ දෙනෙකුට මේවා ඉගෙනීමට ඇති පසුබැස්ම ජය ගනිමින් උද්‍යෝගීමත් ව ඒවා හැදෑරීමට ඔවුන් පෙළඹවීමට මෙම විස්තර සමත් වනු නොඅනු මානය.

සබ්බමතථිතිබෝ කච්චායන අයම්කෝ අනෙතා සබ්බනතථිබො අයං අනේතා, එතේ බෝ කච්ජායන, උභෝ අන්තේ අනුපගම්ම තථාගතෝ ධම්මං දේසෙති.
කච්චායනය ! සියල්ල ඇතැයි යන දැකීම එක් අන්තයකි. සියල්ල නැතැයි යන දැකීම දෙවන අන්තයයි. කච්චායනය ! මෙම අන්ත දෙකටම නොපැමිණ තතාගතයන් මධ්‍යම මාර්ගයෙන් ධර්මය දෙශනා කරන්නේය.
'බුදුරජාණන් වහන්සේ'

මෙම පොත කියවීමෙන් පසු මගේ තුන් ප්‍රණාමයකි. සත්ත්වයා පිළිබඳව ගැඹුරු වුත් විස්තීර්ණ වූත් දැනුම් ප්‍රවාහයක් ඉදිරිපත්කොට ඇති බුදුන් වහන්සේටත්, උන්වහන්සේ ලොවට දුන් සංස්කෘතියටත්, එතරම් සංකීර්ණ නොවූ මෙම දැක්ම කියවීමට පහසු මන්න්පිනවන බසකින් මුත් පරිසමාප්තව ඉදිරිපත් කොට ඇති මහාචාර්ය භික්ඛු මිහිත හිමිටත් ය.
ආචාර්ය හෙල් මුත් බර්කාට්, ටොරොන්ටෝවේ රයර්සන් බහුතාක්ෂණික සරසවියේ භෞතික විද්‍යා මහාචාර්ය: 'විද්‍යාව සාමය උදෙසා' (Science for Peace) සංගමයේ සභාපති.

කතෘතුමාගෙන්...
බුද්ධත්වයට පත්වීමේ හැකියාවක් කෘත්‍රිම බුද්ධියට (AI) ඇතැයි ද, බෞද්ධයාගේ අවසාන ඉලක්කය වන නිර්වාණය කරා ළඟා වීමට ද කෘත්‍රිම බුද්ධියට ඉහළ විභවයක් ඇතැයිද,** අපරදිග බොහෝ තැන්හි කතා වන මොහොතක, ඒ පිළිබඳව ගැඹුරෙන් විමසා බැලීමේ උවමනාවක් මට ඇතිවුණි. මේ පොතඔබ අතට පත් වන්නේ ඒ හේතුවෙනි.කෘත්‍රිම බුද්ධියේ ප්‍රඥාවට ළඟා විය හැකි ලෞකික උච්චස්ථානයට බුදු දහමේ අග්‍රඵලය ලඝු කිරීම සැහැල්ලුවෙන් සැලකිය හැකි නොවේ. මෙම ග්‍රන්ථය මවිසින් ලියන්නට යෙදුණේ මේ කාරණය පැහැදිලි කිරීමටය. ඒ සඳහා බුදු දහමේ උගන්වන හේතුඵලවාදය වන පටිච්ච සමුප්පාද ධර්මය කේන්ද්‍රීය කර ගැනුණේ මිනිසාගේ සාංසාරික පැවැත්ම ඇසුරෙන් මෙවන් මතයන්ට පිළිතුරු සෙවිය යුතු නිසාය.
කෘත්‍රිම බුද්ධිය නිර්වාණ අවබෝධය කිරීමත්, කෘත්‍රිම බුද්ධිය ඇසුරෙන් එහි සහය ලබා මිනිසුන් වන අප නිර්වාණ අවබෝධය ලබා ගැනීමත් එකිනෙකට වෙනස් සංකල්ප දෙකකි. බුද්ධිමත් මිනිසුන් හැටියට අප විසින් කළ යුතු වන්නේ නිර්වාණාවබෝධයට නවීන තාක්ෂණික මෙවලම් කුමන ආකාරයකින් පිහිටාධාර කරගත හැකි දැයි සොයා බැලීමයි. මේ පොත එවැන්නකට ද ඔබගේ දෙනෙත් පාදනු ඇත.

කතෘතුමාගෙන්...
සංසාර ගමන භයානක දුක් සහිත ය. නුවණැති බෞද්ධයාගේ පරම අභිලාෂය විය යුත්තේ මේ සංසාරයෙන් මිදී නිවන් දැකීමයි. නිවන් මඟ ගිය හැක්කේ බුද්ධෝත්පාද කාලයක මිනිස් භවයක් ලැබූ අයෙකුට පමණ ය.අපි මේ ජීවත් වන්නේ ගෝතම බුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්මය ලොව පවතින කාලයේ යි. බුද්ධෝත්පාද කාලයක් පහළ වන්නේ කල්ප ගණනකට පසුවයි. බුද්ධෝත්පාද කාලයකදී වුවත්, මනුස්ස ප්‍රතිලාභයක් නොලැබුනහොත් සද්ධර්මය අවබෝධ කරගැනීමට නොහැකි වෙයි. නිවන් දැකීමට ලැබෙන අවස්ථාව "කණ කැස්බෑ විය සිදුරකින් පුන්සඳ බලනවාටත් වැඩිය දුර්ලභයි" කියන්නේ ඒ නිසාය.සාංසාරික දුක ඇතිවන අන්දම පටිච්ච සමුප්පාද ධර්මය පහදා දෙයි. දුකට හේතුව තණ්හාවෙන් සසරට බැඳීමයි; හෙවත් උපාදානයයි. උපාදානය ඇතිවන්නේ අවිද්‍යාව හෙවත් දුක ඇති වීමට හේතුව නොදැනීම යි. ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වැඩීමෙන් අවිද්‍යාව දුරුකර, තණ්හා උපාදාන අහෝසි කළ හැකි යි.
ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයේ පළමු පියවර සම්මා දිට්ඨිය යි. සම්මා දිට්ඨිය යනු සියලු සංස්කාරකයන්ගේ අනිත්‍ය, අනාත්ම බව දැකීම යි. සම්මා දිට්ඨිය වැඩුනු විට සක්කාය දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බත පරාමාස යන සංයෝජන තුන ප්‍රහාණය වී, සෝවාන් ඵලයට පත් වෙයි. සෝවාන් වීම යනු පරම නිවන් මඟට පත්වීම යි.ගිරිමානන්ද සූත්‍රයේ දේශනා කර ඇති පරිදි අනිච්ච සඤ්ඤා, අනත්තසඤ්ඤා වඩා, සෝවාන් මාර්ග ඵල සාක්ෂාත් කර ගන්නා පිළිවෙත මෙම පොත් පිංච විස්තර කරයි

ථේරවාද බෞද්ධ සම්ප්‍රදායෙහි අභිධර්ම පිටකයට අයත් සප්ත ප්‍රකරණ අතර තෙවැන්න ලෙස සඳහන් වන කථාවත්පුප්පකරණය වූ කලී ආදි බෞද්ධ නිකායික විවිධ මතවාද පිළිබද ව වාද ස්වරූක්‍ෂයෙන් කරුණු ඉදිරිපත් කොටැති කෘතියකි.